از آنچه گذشت روشن مىشود كه هيچ يك از خصلت‌هاى مذكور شايسته تقدير نيست و نمىتواند از فضايل اخلاقى و صفات انسانى باشد ، مگر هنگامى كه بر پايهء اخلاق فاضله و بزرگ منشى انسانى يا تقواى الهى و شعور دينى انجام شود . در غير اين صورت برعكس عمل كرده سزاوار مذمّت و سرزنش خواهد بود . 7 . بناى مكّه نمىتوان تاريخ دقيق بناى مكّه و گسترش آن را چنان كه شايستهء نام « ام القرى » شد ، تعيين كرد . گويند : اين شهر پيش از بناى كعبه به دست ابراهيم ، ساخته شد . برخى از روايات به اين نكته اشاره دارد . چنان كه آيه قرآن ، نيز بر همين نكته دلالت دارد ؛ آنجا كه ابراهيم از خدا خواست : رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً . « 1 » بنابراين تلاش برخى كه مىخواهند اثبات كنند ، قصى بن كلاب نخستين كسى بود كه مكّه را ساخت و پيش از آن كعبه در ميان صحراء قرار داشت و مردم شب‌ها آنجا را ترك و روزها بدان بازمىگشتند ؛ درست نيست . تاريخ مكّه پيش از قصى بهترين شاهد است كه اين شهر آباد ، داراى جمعيت ، معروف و مشهور بوده است . آنچه براى ما مهم است ، شناخت موقعيت دينى مكّه ، ميزان ارتباط قبايل عرب و ديگران با اين شهر است . أ . بناى كعبه بنا به تصريح قرآن كريم ، « 2 » كعبه نخستين خانه‌اى است كه در سرزمين مكّه

--> ( 1 ) . ابراهيم ( 14 ) : 35 . ( 2 ) . آل عمران ( 3 ) : 96 .